czwartek, 19 listopada, 2026
Strona głównaRaportyOd strachu przed pestycydami po teorie spiskowe. Tak szerzą się mity o...

Od strachu przed pestycydami po teorie spiskowe. Tak szerzą się mity o żywności

Co piąty materiał wśród stu najpopularniejszych publikacji o żywności zawierał dezinformację lub nieprawdziwe informacje. Mimo że rzetelne treści osiągały średnio znacznie większe zasięgi, fałszywe przekazy również docierały do setek tysięcy odbiorców. Skalę tego zjawiska i mechanizmy rozpowszechniania nieprawdziwych informacji przedstawia raport „Dezinformacja na talerzu”. Publikacja powstała z inicjatywy think tanku Żywność dla Przyszłości, we współpracy ze Stowarzyszeniem Demagog, na podstawie monitoringu Instytutu Monitorowania Mediów (IMM).

Raport przygotował interdyscyplinarny zespół ekspertów: prof. Ewelina Hallmann, prof. Zbigniew Karaczun, dr Katarzyna Wolnicka, Monika Borycka i Adam Majchrzak. Projekt sfinansowała grupa spółek DANONE, a patronat honorowy nad publikacją objęły Wydział Nauk o Zdrowiu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz Polska Agencja Prasowa.

Ogromna skala dyskusji

Od lipca 2025 roku do końca czerwca 2026 roku w mediach odnotowano około 232 tys. unikalnych wzmianek dotyczących żywności i związanych z nią narracji. To średnio ponad 630 publikacji dziennie. Ich łączny potencjalny zasięg wyniósł 2,1 mld kontaktów, a ekwiwalent reklamowy osiągnął 963,9 mln zł. Najwięcej materiałów pojawiło się na portalach internetowych, gdzie zarejestrowano 121,1 tys. wzmianek. W mediach społecznościowych dominował Facebook z 41,3 tys. wpisów, a na platformie X odnotowano 34,2 tys. publikacji.

W analizie 116,4 tys. wzmianek wyodrębniono pięć głównych obszarów tematycznych. Najwięcej dyskusji dotyczyło regulacji i handlu żywnością, które stanowiły 24,78 proc. wszystkich materiałów. Tematy związane z dietą, środowiskiem i klimatem odpowiadały za 12,19 proc. wzmianek, narracje antysystemowe i spiskowe za 5,81 proc., produkcja i jakość żywności za 3,79 proc., a porady żywieniowe za 3,55 proc. Pozostałe 49,88 proc. obejmowało inne zagadnienia.

Największe zainteresowanie budziły regulacje i handel żywnością. Dyskusje na ten temat wygenerowały 351 mln kontaktów i 208,5 mln zł ekwiwalentu reklamowego. Tematy żywnościowe coraz częściej stają się również polem sporów politycznych i teorii spiskowych, w których emocjonalne przekazy konkurują z informacjami opartymi na wiedzy naukowej.

Spośród 100 publikacji o największej sile oddziaływania, wyłonionych na podstawie indeksu mocy IMM, 21 proc. zawierało misinformację lub dezinformację. Pozostałe 79 proc. stanowiły rzetelne materiały, publikacje informacyjne oraz sprostowania.

Nieprawdziwe przekazy odpowiadały za 3,2 proc. łącznego zasięgu analizowanej setki, docierając do 466,1 tys. odbiorców. Dla porównania, średni zasięg rzetelnej publikacji wynosił około 179 tys. kontaktów, podczas gdy materiał wprowadzający w błąd – około 22 tys. Oznacza to, że wiarygodne treści osiągały przeciętnie ośmiokrotnie większy zasięg.

Choć fałszywe publikacje nie dominowały w zestawieniu, ich obecność pokazuje, że dezinformacja pozostaje istotnym elementem debaty o żywności. Jej wpływu nie można oceniać wyłącznie przez liczbę materiałów – znaczenie ma również zasięg poszczególnych przekazów, ich atrakcyjność i zdolność do wzbudzania emocji.

Najgłośniejsze mity żywieniowe

Najwięcej uwagi w dyskusji o żywności przyciągnęła umowa handlowa UE–Mercosur. Temat ten wygenerował 25,3 tys. wzmianek, 132,5 mln kontaktów i 75,5 mln zł ekwiwalentu reklamowego. W mediach społecznościowych rozpowszechniano obawy dotyczące rzekomego napływu trującej, niekontrolowanej żywności z Ameryki Południowej.

Jak wyjaśniają autorzy raportu, preferencyjne cła obejmują określone kontyngenty, a nie nieograniczony import. W przypadku wołowiny limit ma wzrosnąć z 16,5 tys. do docelowo 99 tys. ton, co odpowiada około 1,2 proc. unijnej konsumpcji. Umowa nie znosi obowiązujących w UE norm sanitarnych ani kontroli na granicach.

Duże zainteresowanie wzbudziła również narracja o „żywieniowym przekręcie”, która zgromadziła 2098 wzmianek, 11 mln kontaktów i 3,5 mln zł ekwiwalentu reklamowego. Jej popularność wzrosła po wywiadzie w programie „Rymanowski Live” w październiku 2025 roku, w którym pojawiły się sugestie o celowym zatruwaniu ludzi soją i olejami roślinnymi. Przekaz szybko zyskał rozgłos i trafił również do parlamentu, gdzie był omawiany podczas posiedzenia zespołu sejmowego.

Eksperci podkreślają, że bezpieczeństwo żywności i jej składników jest stale monitorowane przez instytucje naukowe. Ich zdaniem problemy zdrowotne wynikają przede wszystkim z nadmiernej kaloryczności diety i niedostatecznej aktywności fizycznej, a nie z rzekomego spisku producentów żywności.

Wśród popularnych tematów znalazła się także dieta planetarna w szkołach. Poświęcono jej około tysiąca publikacji, które osiągnęły 5,9 mln kontaktów. W części z nich nowe przepisy dotyczące sklepików szkolnych przedstawiano jako próbę narzucenia uczniom diety wegańskiej, choć rozporządzenie nie wprowadza takiego obowiązku.

Manipulacje dotyczyły również amerykańskich zaleceń żywieniowych opublikowanych w styczniu 2026 roku. Temat ten pojawił się w 449 materiałach, osiągając 9,1 mln kontaktów. Niektóre publikacje sugerowały, że nowe wytyczne podważają dotychczasową wiedzę medyczną, choć nie wynikało to z ich treści.

Osobnym wątkiem była tzw. „Brudna dwunastka” – coroczny ranking przygotowywany przez amerykańską organizację Environmental Working Group (EWG), wskazujący 12 rodzajów warzyw i owoców, w których wykryto najwięcej pozostałości pestycydów. W 2026 roku temu tematowi poświęcono 347 publikacji, które osiągnęły łączny zasięg 1,1 mln kontaktów. Wśród wymienianych produktów znalazły się m.in. szpinak, truskawki, jabłka, winogrona i nektarynki.

Część medialnych doniesień przedstawiała wyniki rankingu w alarmującym tonie, sugerując, że obecność pestycydów oznacza zagrożenie dla zdrowia konsumentów. Tymczasem samo wykrycie pozostałości tych substancji nie przesądza o przekroczeniu dopuszczalnych norm ani o ryzyku dla zdrowia. Raport zwraca też uwagę, że zestawienie EWG opiera się na danych z rynku amerykańskiego, a przepisy dotyczące stosowania i kontroli pestycydów różnią się od regulacji obowiązujących w Unii Europejskiej. Dlatego wyników rankingu nie należy bezpośrednio odnosić do produktów sprzedawanych w Polsce.

AI napędza dezinformację

Generatywna sztuczna inteligencja ułatwia tworzenie i rozpowszechnianie dezinformacji na temat żywności. Pozwala szybko i niewielkim kosztem przygotowywać sugestywne grafiki, zmanipulowane relacje czy poradniki stylizowane na profesjonalne opracowania. Coraz większym wyzwaniem stają się także tzw. syntetyczne autorytety – fikcyjni eksperci, którzy promują treści pseudonaukowe.

Autorzy raportu przywołują przykład asystenta Grok działającego na platformie X. 13 października 2025 roku, w odstępie zaledwie 15 minut, wygenerował on dwie sprzeczne odpowiedzi na pytanie o wpływ wzrostu temperatury o 1,5°C na plony w Wielkiej Brytanii. W pierwszej ostrzegał przed niedoborem wilgoci i stratami spowodowanymi suszą. W drugiej wskazywał, że wyższa temperatura może przyspieszyć rozwój roślin i zwiększyć zbiory.

Ten przypadek pokazuje, że modele generatywne mogą przedstawiać argumenty przemawiające za wzajemnie wykluczającymi się tezami, zależnie od sposobu zadania pytania. Dlatego ich odpowiedzi nie powinny być traktowane jako niezależne potwierdzenie faktów.

Zmienia się również sposób, w jaki konsumenci zdobywają wiedzę o żywieniu. Coraz częściej szukają porad u chatbotów zamiast konsultować się z lekarzami czy dietetykami. W przyszłości na ich wybory zakupowe mogą wpływać także autonomiczni agenci cyfrowi. Rosnąca personalizacja treści sprawi natomiast, że wykrywanie fałszywych informacji i śledzenie ich obiegu w sieci będzie coraz większym wyzwaniem. (ao)

O badaniu:

Badanie łączyło analizę ilościową z oceną jakościową wybranych przypadków. W pierwszym etapie autorzy przeanalizowali bazę Stowarzyszenia Demagog oraz Google Fact Check Explorer, uwzględniając materiały z lat 2020–2026. Na tej podstawie, we współpracy z ekspertami, przygotowali słownik polskich fraz kluczowych związanych z żywnością i dezinformacją.

Właściwy monitoring przeprowadzono za pomocą platformy Instytutu Monitorowania Mediów w okresie od 1 lipca 2025 r. do 30 czerwca 2026 r. Podzielono go na dwa etapy: eksploracyjny oraz rozszerzający, który pozwolił dokładniej określić analizowane narracje. Objęto nim portale informacyjne, media społecznościowe – Facebook, X, Instagram, LinkedIn, YouTube i TikTok – a także fora internetowe, blogi i podcasty.

Autorzy podkreślają, że zebrane dane pokazują skalę dyskusji wokół wybranych słów kluczowych, ale nie pozwalają określić, jaki odsetek wszystkich treści w polskim internecie stanowią informacje fałszywe. W monitoringu uwzględniono bowiem zarówno nieprawdziwe przekazy, jak i rzetelne publikacje, sprostowania oraz komentarze publicystyczne. Dlatego ocenę skali dezinformacji uzupełniono o jakościową analizę konkretnych przypadków.