Manipulacja wiedzą w polskiej przestrzeni informacyjnej stanowi dziś poważne wyzwanie. Brak zaufania do naukowców i ekspertów oznacza, że społeczeństwo podejmuje decyzje w oparciu o wątpliwe przesłanki – podejmuje więc ryzyko. Aby skutecznie reagować na zmanipulowany przekaz, trzeba jednak rozpoznać jego strukturę, aktorów i specyfikę obiegu. Raport „Dezinformacja naukowa w polskiej infosferze. Architektura, przykłady, źródła” opracowany przez Sebastiana Tomaszewskiego i Kaję Matuszak (Instytut Monitorowania Mediów) na zamówienie Centrum Współpracy i Dialogu UW, odpowiada właśnie na tę potrzebę.
Założenia i metodologia
Zamierzeniem raportu było zmapowanie skali występowania, używanych wzorców narracyjnych oraz trajektorii rozprzestrzeniania się dezinformacji naukowej w polskiej infosferze. Opracowane modele teoretyczne przyłożono do sześciu studiów przypadku. Wszystkie wysuwane wnioski opierają się na badaniu przeprowadzonym pomiędzy 1 listopada 2024 a 31 grudnia 2025 roku, które objęło monitoring ponad 1800 tytułów prasowych oraz 350 stacji radiowych i telewizyjnych – w których zidentyfikowano ponad 51 tys. publikacji powiązanych z dezinformacją naukową – a także 21 tys. portali internetowych oraz najważniejszych platform społecznościowych.
Przy wyszukiwaniu i opracowaniu źródeł korzystano z metod jakościowych oraz ilościowych, m. in. modelowania tematycznego, ekstrakcji słów kluczowych, analizy sieciowej z wykorzystaniem algorytmu Louvain czy analizy ścieżek dyfuzji. Zebrany materiał posłużył w pierwszej części raportu do wyszczególnienia głównych obszarów fałszywego przekazu (medycyna i zdrowie, klimat, energetyka i nowe technologie), a także do zaproponowania dwóch zasadniczych typologii: wzorców narracyjnych wykorzystywanych przy konstruowaniu dezinformacji oraz modelu trajektorii dezinformacji w przestrzeni informacyjnej.
Typologie dezinformacji
W zaobserwowanych wzorcach narracyjnych wyodrębniono dwie kategorie: struktury kompozycyjne nadawane opowieści dezinformacyjnej (np. oblężona twierdza, ukryta prawda czy wielki architekt) oraz ramy interpretacyjne, w które opowieść jest wtłaczana (np. globalistyczny spisek, klimatyczny haracz czy obrona tradycji). Dezinformacja wykreowana w ten sposób odbywa następnie – jak przekonują autorzy raportu – wędrówkę poprzez kolejne etapy przestrzeni informacyjnej.
Zaczyna się ona w tzw. strefie cienia, czyli w zamkniętych grupach w mediach społecznościowych i/lub na niszowych forach/serwisach, gdzie zmanipulowany przekaz tworzy się i zakorzenia w małej, lecz zwartej społeczności. Następnie trafia do tzw. pralni informacji, a więc do „niezależnych” organizacji, influencerów lub na portale pseudo-eksperckie, które nadają problemowi pozorów powagi i rzetelności, stanowiąc pomost między strefą cienia a masowym odbiorcą. Ostatni etap – amplifikacja – zachodzi wtedy, gdy medium lub osoba o ogólnokrajowym zasięgu popularyzuje manipulację na swoich kanałach, dzięki czemu dosięga ona masowego odbiorcy. Aby zneutralizować dezinformację na tym poziomie konkludują autorzy raportu – aktorzy współtworzący system odpornościowy infosfery powinni zareagować w ciągu czterech godzin od rozpoczęcia amplifikacji.
Tematy i przykłady dezinformacji
Raport wykazuje, że największym nasyceniem dezinformacją w 2025 roku cechowały się cztery segmenty tematyczne: medycyna i zdrowie, nowe technologie, klimat oraz energetyka. W obszarach tych odnotowano ponad 4 mld kontaktów z niespełna 1/4 mln publikacji o charakterze dezinformacyjnym.
W pierwszym (i najczęściej występującym) segmencie kluczowym wątkiem pozostała tzw. PLANdemia – teoria spiskowa mówiąca o tym, że pandemia COVID-19 została celowo wywołana przez światowe elity i Big Pharmę, w ramach szerszego planu masowej depopulacji. Drugi przykład z tego segmentu dotyczył paracetamolu, któremu w drugiej połowie 2025 roku grupa naukowców przypisała szkodliwe dla ciężarnych działanie, co następnie zamplifikowała wypowiedź Donalda Trumpa.
Reszta z opisanych case-studies na ogół łączyła w sobie elementy każdego z segmentów tematycznych. W przypadku dezinformacji wymierzonej w budowę farm wiatrowych oraz masztów sieci 5G – wywołujących jakoby poważny uszczerbek na zdrowiu mieszkańców – mieliśmy w 2025 roku do czynienia z problemem ogólnokrajowym, lecz skutkującym protestami na poziomie lokalnym. W przypadku twierdzenia o tym, że samochody elektryczne są wyjątkowo łatwopalne i trudniejsze do ugaszenia niż pojazdy spalinowe, obierane przez aktorów dezinformacji ramy interpretacyjne kierowały uwagę odbiorców na sprawców regionalnych: forsującą brutalną eko-politykę Unię Europejską, a zwłaszcza Niemcy. Z kolei w kontekście amerykańskiego programu HAARP, który przedstawiano jako broń pogodową w rękach światowych elit, zdolną do wywoływania ekstremalnych zjawisk meteorologicznych, a ostatecznie zmian klimatycznych – horyzont interpretacyjny objął ponadregionalny wymiar globalistycznego spisku.
Wnioski
Autorzy raportu podkreślają, że dezinformacja naukowa w obserwowanym przedziale czasowym przesunęła się od swobodnie tworzącego się zbioru przeinaczeń w stronę skoordynowanego systemu manipulacji. W nadchodzących latach nie należy się spodziewać rewolucji w tematyce dezinformacji, ale trzeba liczyć się z rozwojem narzędzi cyfrowych, zwłaszcza sztucznej inteligencji, które za pomocą precyzyjnej personalizacji zwiększą skuteczność zmanipulowanego przekazu. Dlatego tak ważna pozostaje wciąż rozbudowa kompleksowego systemu odporności informacyjnej społeczeństwa.
Pełny raport i szczegóły dotyczące Tygodnia Walki z Dezinformacją Naukową są dostępne są na stronie internetowej projektu Nauka Sprawdza.
Tydzień Walki z Dezinformacją realizowany jest przez Centrum Współpracy i Dialogu UW w ramach projektu „Nauka Sprawdza”, finansowanego ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Patronem medialnym akcji jest TVP Info.


